Czas przeszły w języku polskim: tabela końcówek i ćwiczenia (B1)

Jak tworzyć czas przeszły?

Weź bezokolicznik, odetnij -ć i dodaj -ł-, a po nim końcówkę: zrobić → zrobi- → zrobił. Ta sama zasada działa dla czasowników niedokonanych (robić → robiłem) i dokonanych (zrobić → zrobiłem) — aspekt nie zmienia końcówek, tylko znaczenie.

„Się” zostaje osobnym słowem i zwykle stoi po czasowniku: „zgubił się”, „nauczyliśmy się”, „umyło się”.

Dlaczego „ja” ma dwie formy?

W czasie przeszłym czasownik pokazuje rodzaj także w 1. i 2. osobie: mężczyzna mówi „byłem”, kobieta — „byłam”; do mężczyzny mówisz „byłeś”, do kobiety — „byłaś”. W teraźniejszym tej różnicy nie ma („jestem”), dlatego to częsty błąd w pisaniu. W zadaniu z arkusza o rodzaju decyduje tekst: kto mówi albo do kogo.

Kiedy -li, a kiedy -ły?

Forma męskoosobowa (-li) stoi, gdy w grupie jest choć jeden mężczyzna: „Anna i Piotr przyszli”. Forma niemęskoosobowa (-ły) — dla grup samych kobiet, dzieci, zwierząt i rzeczy: „Dziewczyny przyszły”, „Dzieci spały”, „Książki leżały na stole”.

Przed -li zmienia się często samogłoska albo spółgłoska. Czasowniki na -eć mają w liczbie pojedynczej -ał-, a w formie męskoosobowej -el-:

W pisaniu to najczęstsza pułapka tej tabeli: „mieli”, „chcieli”, „widzieli” — nie „miali”, „chciali”, „widziali”.

Których form trzeba nauczyć się na pamięć?

Część częstych czasowników ma w czasie przeszłym inny temat niż w bezokoliczniku. W rodzaju męskim „o” często zmienia się w „ó” (mógł — mogła, niósł — niosła), a w czasownikach na -ąć „ą” w „ę” (wziął — wzięła).

Robiłem czy zrobiłem?

Niedokonany mówi o czynności: trwała, powtarzała się albo nie wiadomo, czy się skończyła — „Wczoraj czytałam książkę”. Dokonany mówi o wyniku — „Wczoraj przeczytałam całą książkę”. Pary aspektowe i ich tworzenie opisuje wpis czasowniki.

Gdzie jest czas przeszły na egzaminie?

Lista zagadnień gramatycznych egzaminu państwowego wymienia czas przeszły czasowników niedokonanych i dokonanych już na A1 („słuchałem, napisałaś, zrobiliśmy, umyłyśmy”). Na A2 i B1 przykłady są te same („leżały, kupowali, poszłam, zjadłeś, umyło się”), na B2 dochodzą trudniejsze tematy („zaczęły, ciął, urósł”).

Na B1 zadanie 4 bloku gramatyki ma 10 luk za 5 pkt: wpisujesz sam formę czasownika z nawiasu. W 8 z 14 arkuszy w bibliotece to czas teraźniejszy i przeszły, w pozostałych — teraźniejszy i przyszły. W tych 8 arkuszach forma przeszła jest odpowiedzią w 41 z 80 luk; 21 z nich to liczba mnoga, gdzie trzeba wybrać -li albo -ły, a 7 — „ja” albo „ty”, gdzie trzeba wybrać rodzaj.

Czas przeszły niesie też dwa teksty z części pisemnej: opowiadanie i sprawozdanie. Cały blok gramatyki opisuje wpis gramatyka na B1.

Ćwiczenia

1. Wczoraj Anna ______ (kupić) nowy telefon.
   Odpowiedź

   kupiła — ona → -ła

2. Moi rodzice ______ (mieszkać) w Krakowie przez dziesięć lat.
   Odpowiedź

   mieszkali — w grupie jest mężczyzna (ojciec) → -li

3. Dziewczyny ______ (pójść) do kina.
   Odpowiedź

   poszły — same kobiety → -ły

4. Marek: — Przepraszam, ______ (zapomnieć) o spotkaniu!
   Odpowiedź

   zapomniałem — mówi mężczyzna → -łem

5. Ewo, ______ (widzieć) gdzieś mój klucz?
   Odpowiedź

   widziałaś — pytanie do kobiety → -łaś

6. Nasi sąsiedzi ______ (mieć) psa.
   Odpowiedź

   mieli — -eć: miał, ale mieli

7. Dzieci ______ (bawić się) w ogrodzie.
   Odpowiedź

   bawiły się — dzieci → forma niemęskoosobowa

8. Piotr nie ______ (móc) przyjść wcześniej.
   Odpowiedź

   mógł — móc → mógł, mogła

9. Ola i Kasia: — My ______ (zacząć) kurs w maju.
   Odpowiedź

   zaczęłyśmy — dwie kobiety → -łyśmy; zacząć → zaczęł-

10. Studenci ______ (wziąć) książki z biblioteki.
    Odpowiedź

    wzięli — wziął, wzięła, wzięli

11. Tomek ______ (nieść) ciężką torbę.
    Odpowiedź

    niósł — nieść → niósł, niosła, nieśli

12. Psy ______ (szczekać) całą noc.
    Odpowiedź

    szczekały — zwierzęta → -ły